Диплом: Выпрацоўка канструктыўных уменняў малодшых школьнікаў пры вывучэнні сінтаксісу - текст диплома. Скачать бесплатно.
Банк рефератов, курсовых и дипломных работ. Много и бесплатно. # | Правила оформления работ | Добавить в избранное
 
 
   
Меню Меню Меню Меню Меню
   
Napishem.com Napishem.com Napishem.com

Диплом

Выпрацоўка канструктыўных уменняў малодшых школьнікаў пры вывучэнні сінтаксісу

Банк рефератов / Педагогика

Рубрики  Рубрики реферат банка

закрыть
Категория: Дипломная работа
Язык диплома: Белорусский
Дата создания: 17.06.2011
Дата добавления:   
 
Скачать
Microsoft Word, 355 kb, скачать бесплатно
Заказать
Узнать стоимость написания уникальной дипломной работы
Текст
Факты использования диплома

Узнайте стоимость написания уникальной работы

Змест
Уводзіны
глава 1 Тэарэтычныя асновы вывучэння праблемы выпрацоўкі канструктыўных уменняў малодшых школьнікаў пры вывучэнні сінтаксісу
1.1 Праблема фарміравання канструктыўных уменняў у малодшых школьнікаў у псіхолага-педагагічнай і навукова-метадычнай літаратуры
1.2 Вывучэнне элементаў сінтаксісу ў пачатковай школе
1.3 Развіццё канструктыўных уменняў пры вывучэнні сінтаксісу ў пачатковых класах
глава 2 Метадалагічныя аспекты выпрацоўкі канструктыўных уменняў малодшых школьнікаў пры вывучэнні сінтаксісу
2.1 Аналіз праграмы падручнікаў для пачатковых класаў
2.2 Сістэма работы па фарміраванні канструктыўных уменняў малодшых школьнікаў пры вывучэнні сінтаксісу
Заключэнне
Бібліяграфічны спіс
Дадатак а
Дадатак б
Дадатак в
 
УВОДЗІНЫ
 Родная мова як універсальны сродак перадачы сацыяльнага вопыту адыгрывае велізарную ролю ў самасвядомасці народа, з'яўляецца найважнай крыніцай і сродкам пазнання і захоўвання традыцый нацыянальнай культуры і гісторыі, першаэлементам мастацкай літаратуры. З дапамогай мовы чалавек авалодвае культурнай спадчынай і культурай сучаснага грамадства.
У сістэме школьнай адукацыі навучальны прадмет "Беларуская мова" займае цэнтральнае месца. Сусветнай практыкай прызнана, што родная мова ў пачатковых класах – галоўны прадмет.
Родная мова – гэта настаўнік, які вучыў дзяцей і тады, калі не было яшчэ ні кніг, ні школ. І гэта яе функцыя не згублена і дагэтуль. Праз авалоданне мовай: яе лексікай, якая змяшчае дзясяткі, сотні тысяч слоў, яе фразеалогіяй – трапнай, вобразнай, паэтычнай, яе найбагатай словаўтваральнай сістэмай, марфемікай, мадэлямі, яе граматыкай, што ўзновіць механізмы функцыянавання мовы, утварэння формаў і спалучэнняў іх у сказе – фармуецца ўласная моўная здольнасць чалавека, адбываецца станаўленне асобы. Бязмежная разнастайнасць сінтаксічных структур, афарбаваных інтанацыямі, дазваляе перадаваць найтонкія адценні думкі.
Пастаянныя заняткі мовай узбагачаюць інтэлект. Гэта і выбар найболей дакладных лексічных сродкаў, і хуткая, беспамылковая пабудова вялікіх і малых сказаў, злучэнне іх у тэкст; выкананне лагічных сувязяў і абгрунтаванасці гаворкі; гэта паўнавартаснае чытанне, гэта свет кніг – чытанне  і перачытванне; гэта асэнсаванне структуры і механізмаў мовы; і эстэтыка мовы – выразнасць  гаворкі, прыгожае, каліграфічнае пісьмо, першы вопыт літаратурнай творчасці.
Навучальны прадмет у школе, як вядома, – гэта прыстасаваная да вывучэння той ці іншай навуковай дысцыпліны ці вобласці дзейнасці. Аснову беларускай мовы як школьнага навучальнага прадмета складае навука пра беларускую мову. Яна шматпрофільная: у яе ўваходзіць сучасная беларуская мова, яе гісторыя і дыялекталогія, сумежныя навукі – графіка, арфаграфія і пунктуацыя. У розныя перыяды развіцця айчыннай школы склад вучэбнага прадмета "Беларуская мова" змяняўся ў залежнасці ад яе мэт, ад узроўню развіцця навукі пра беларускую мову і навук псіхолага-педагагічнага цыклу.
У апошнія гады ўрокі беларускай мовы перажываюць значныя змены ў сувязі з тым, што з'явіліся розныя варыянты праграм і падручнікаў. Настаўнікі атрымалі магчымасць ствараць таксама свае варыянты праграм з улікам асаблівасцяў дзяцей свайго класа. У гэтым выяўляецца дадатны бок гэтай з'явы.
Аналіз праграм паказвае, што кожны аўтар выбірае свой шлях, распрацоўваючы свае канцэптуальныя асновы і абапіраючыся як на аб'ектыўныя (патрабаванні стандарту, псіхалагічныя, індывідуальныя і ўзроставыя асаблівасці школьніка), так і іх суб'ектыўныя (густ, прафесіяналізм, творчасць і выбіральнасць аўтара вучэбна-метадычнага комплексу) фактары.
У наш час асноўныя прадметы школьнага курсу могуць разглядацца не толькі як спосаб вывучэння дадзенай навукі, але і як спосаб развіцця ўменняў і навыкаў. Галоўнай задачай сучаснай адукацыі з'яўляецца развіццё ўсебакова развітай асобы. А яе рашэнне немагчыма, калі разглядаць адукацыю толькі як спосаб атрымання ведаў. І важную ролю ў дасягненні пастаўленых мэт адыгрывае беларуская мова. Яна з'яўляецца найбольш зручным сродкам развіцця ўменняў і навыкаў, бо малодшыя школьнікі маюць дастатковы лексічны запас для таго, каб карыстацца мовай у практычнай дзейнасці.
Адным з найважных уменняў з'яўляюцца канструктыўныя ўменні таму, што яны з'яўляюцца закладам паспяховага развіцця творчай асобы. Лічачы асноўнай мэтай адукацыі выхаванне асобы з развітым канструктыўным мысленнем і сфармаванымі канструктыўнымі навыкамі важна разглядаць навучанне мове не як навучанне якому-небудзь канкрэтнаму прадмету, а як навучанне праз вывучэння гэтага прадмета. Разглядаючы метадычную літаратуру па дадзеным пытанні, можна зрабіць вывад, што найболей дзейсна дасягнуць дадзенай мэты магчыма пры вывучэнні такой часткі беларускай мовы, як сінтаксіс.
Прадметам даследавання з'яўляецца фарміраванне канструктыўных уменняў на ўроках беларускай мовы.
Аб'ектам даследавання з'яўляецца вывучэнне сінтаксісу як сродка фарміравання канструктыўных уменняў у пачатковай школе.
Мэта даследавання - паказаць якім чынам можна фарміраваць канструктыўныя ўменні пры вывучэнні сінтаксісу.
Для дасягнення дадзенай мэты былі пастаўлены наступныя задачы:
1)      Вывучыць тэарэтычныя аспекты вывучэння праблемы фармавання канструктыўных уменняў у малодшых школьнікаў;
2)      Разгледзець метадалагічныя аспекты навучання сінтаксісу як спосабу фармавання агульнанавучальных уменняў;
3)      Вывучыць методыку працы па фарміраванні канструктыўных уменняў у малодшых школьнікаў;
4)      Прааналізаваць навуковую, педагагічную і метадычную літаратуру па дадзенай тэме.
Гіпотэза: ўрок вывучэння сінтаксісу ў малодшых класах валодае значнымі магчымасцямі фармавання канструктыўных уменняў.
Метады праведзенага даследавання. У працэссе работы выкарыстаны наступныя метады:
       апісальны метад, які заключаецца ў гісторыка-крытычным аналізе літаратуры;
       метад назірання за навучальным працэссам;
       вывучэнне вопыту настаўніка;
       эксперымент.
Практычная значнасць атрыманых вынікаў заключаецца ў тым, што вынікі нашага даследавання могуць быць выкарыстаны настаўнікам пачатковых класаў пры навучанни дзяцей у малодшых класах на щроках беларускай мовы, што вельми важна щ свеце патрабавання сучасных школьных праграм.
 
глава 1. ТЭАРЭТЫЧНЫЯ АСНОВЫ ВЫВУЧЭННЯ ПРАБЛЕМЫ ВЫПРАЦОЎКІ КАНСТРУКТЫЎНЫХ УМЕННЯЎ МАЛОДШЫХ ШКОЛЬНІКАЎ ПРВ ВЫВУЧЭННІ СІНТАКСІСУ
 1.1 Праблема фарміравання канструктыўных уменняў у малодшых школьнікаў у псіхолага-педагагічнай і навукова-метадычнай літаратуры
 Пытанням развіцця канструктыўных уменняў дзяцей як дашкольнага, так і школьнага ўзросту прысвячалі свае навуковыя працы вучоныя А. Р. Лурыя, Л. А. Парамонава, Е. С. Раманава, В. Б. Сінельнікаў, В. Г. Ткачэнка, Э. А. Фарапонава і інш.
Канструяванне цесна звязана з інтэлектуальным развіццём дзіцяці. Пры дапамозе канструявання ў дзяцей развіваецца тэхнічнае мысленне, канцэптуальнае мысленне, маўленчая дзейнасць і здольнасці: канструяваць, планаваць, думаць, ацэньваць, класіфікаваць, лічыць, ацэньваць вынік, сумесна вырашаць задачы, размяркоўваць ролі, тлумачыць важнасць дадзенага канструктыўнага рашэння.
Тэрмін "канструяванне" (ад лацінскага "construere") азначае прывядзенне ў вызначанае ўзаемаразмяшчэнне розных прадметаў, частак, элементаў.
Канструктыўныя ўменні – гэта уменні дзіцяці накіраваныя на аб'яднанне асобных прадметных элементаў, незалежна ад структуры матэрыялу, ў цэласныя аб'екты.
Канструктыўная дзейнасць патрабуе ад дзіцяці ўмення не толькі вылучаць асобныя дэталі са складанага цэлага, але і ўсталёўваць прасторавае становішча адной дэталі адносна іншых. Калі дзіцё не навучыць гэтаму, яно будзе рабіць грубыя памылкі ў канструяванні.
Чалавек – стваральнік. Гэта асноўная якасць яго асобы. Запатрабаванне ствараць з'яўляецца ўжо ў раннім дзяцінстве. Гэта запатрабаванне ў вядомай меры задавальняецца ў канструктыўнай дзейнасці дзяцей.
Канструктыўная творчасць з'яўляецца такім выглядам дзейнасці, якое характарызуецца мэтанакіраваным пошукам навізны ў спосабах пабудовы, злучэнні дэталяў, калі шляхам пошуку вызначаюцца арыгінальныя спосабы канструявання. Канструктыўная творчасць уяўляе складаны комплекс разумовых і практычных дзеянняў. Яно мае 2 этапы:
1.      Этап задумы, дзе адлюстроўваюцца мысленні і ўяўленні дзіцяці;
2.      Этап яго практычнай рэалізацыі.
Гэтыя этапы знаходзяцца ў цеснай сувязі, таму што дзіцячыя задумы ўдакладняюцца і ўдасканальваюцца падчас практычнай рэалізацыі, што спрыяе разумоваму развіццю навучэнцаў.
Сярод відаў канструявання малодшых школьнікаў вылучаюць:
1.      Канструяванне па ўзоры (гатовая пабудова, схема, чарцёж, план, малюнак). Гэта першы неабходны этап у развіцці канструктыўнай дзейнасці.
2.      Канструяванне па мадэлі. Гэты від уяўляе сабою інтэлектуальную канструктарскую задачу (перад вачамі дзяцей толькі вонкавы выгляд мадэлі, дэталі ж з якіх яна складзена не бачныя. Дзеці адбіраюць іх самастойна, узгоднячыся з бачнымі прапорцыямі, агульнай формай).
3.      Канструяванне па ўмовах-патрабаванням, якім павінна задавальняць будучая канструкцыя. Гэты від мяркуе засваенне дзецьмі залежнасці канструкцыі прадмета ад яго прызначэння, уменні зважаць ўмовы, выконваць іх. Умовы дыктуе гульня (пабудаваць параход так, каб на ім маглі змесцавацца каманда і пасажыры).
4.      Канструяванне па задуме - гэты від дзеці выкарыстоўваюць у гульнявой дзейнасці. Дзіця самастойна вызначае як утрыманне канструкцыі, так і спосабы яе выканання.
Асаблівасцю канструктыўных уменняў нават у школьнікаў з'яўляецца бесперапыннае спалучэнне і ўзаемадзеянне разумовых і практычных актаў. Дадзеныя псіхолагаў паказваюць, што ў малодшым школьным узросце дзіця ўжо можа ўявіць сабе вынік сваіх дзеянняў. У працах Л. С. Выгоцкага паказваецца, што ў малодшым школьным узросце дзецям даступная дзейнасць, у якой дзіця ідзе ад задумы да дзеяння. Даследаванні, прысвечаныя вывучэнню канструявання дзяцей малодшага школьнага ўзросту, паказваюць, што пад уплывам педагагічнага кіраўніцтва дзеці пачынаюць дзейнічаць у адпаведнасці з задумай. У канструктыўнай задуме адлюстроўваецца не толькі канчатковы вынік дзейнасці, але і спосабы стварэння.
Канструктыўныя ўменні фарміруюцца падчас канструктыўнай дзейнасці. Узровень дзейнасці, накіраванай на фарміраванне ўменняў, вызначаецца па тым, ці ўяўляе дзіця, прыступаючы да канструявання, канчатковы вынік. Аснова фарміравання канструктыўных уменняў – пазнавальная дзейнасць дзяцей. У канструяванні адлюстроўваецца навакольная рэчаіснасць і таму, перш чым ствараць штосьці, дзіця павінна ведаць асаблівасці таго, што ён стварае, а таксама мець некаторыя канструктыўныя ўменні і навыкі.
Псіхолагі і педагогі адзначаюць, што канструяванне плённа ўплывае на ўсебаковае развіццё асобы дзіцяці. Так, Н. Шыраева адзначае, што фармаванне разумовай актыўнасці – здольнасці разважаць, рабіць лагічныя высновы і абгрунтоўваць свае рашэнні - мае вялікае значэнне ў навучанні дзяцей у школе. Канструяванне – адно са сродкаў рашэння гэтай задачы. Дзякуючы канструяванню ў школьнікаў фарміруецца здольнасць актыўна думаць, усвядомлена ставіць перад сабой задачы і знаходзіць шляхі іх рашэння. Пры гэтым дзіця робіць неабходныя мысленныя аперацыі, правяраючы іх практыкай. У яго развіваецца таксама творчае ўяўленне, што немалаважна для любой дзейнасці, як у дзіцячым садзе, так і ў школе. Сучасныя псіхалагічныя даследаванні А. В. Запарожца, В. В. Давыдава выкрываюць велізарныя патэнцыяльныя магчымасці разумовага развіцця дзяцей. Вызначана, што малодшыя школьнікі здольныя падчас канструктыўнай дзейнасці вылучаць істотныя ўласцівасці прадметаў і з'яў, усталёўваць сувязі паміж асобнымі прадметамі і з'явамі і адлюстроўваць іх у вобразнай форме. А.В. Запарожац паказваў, што эфектыўнасць навучання дашкольнікаў залежыць ад таго, наколькі педагогі здолеюць правільна выкарыстоўваць спецыфічна дзіцячую дзейнасць - гульню, канструяванне - і надаць ёй пазнавальны характар. А. Н. Давідчык, Л. А. Парамонава лічаць, што канструктыўная дзейнасць, адказваючы інтарэсам і запатрабаванням школьнікаў, валодае надзвычай шырокімі магчымасцямі ў плане разумовага выхавання дзяцей. Падчас мэтанакіраванага навучання ў дзяцей фарміруюцца абагульненыя спосабы аналізу, параўнанні і суаднясенні; развіваецца ўменне планаваць сваю дзейнасць, уменне самастойна знаходзіць спосабы рашэння канструктыўных задач. У даследаванні Л.А. Парамонавай вялікае значэнне пры гэтым мае фармаванне ў дзяцей абагульненых спосабаў дзеянняў, уменні выкарыстоўваць гэтыя спосабы ў новых умовах. Як сцвярджае Н. І. Непомняшчая, падчас навучання неабходна ствараць вызначаныя ўмовы, якія будуць спрыяць фарміраванню ў школьнікаў абагульненых механізмаў ужывання ведаў. Асноўная ўмова – сістэматычныя задачы праблемнага характару, задачы, якія патрабуюць ад дзяцей суаднясення вядомых ім спосабаў дзеянняў з новымі ўмовамі, выкарыстанне гэтых спосабаў пры рашэнні новых канструктыўных задач.
 
1.2 Вывучэнне элементаў сінтаксісу ў пачатковай школе
 Праца па сінтаксісе ў пачатковых класах носіць прапедэўтычны характар. Гэта абумоўлена значнасцю сінтаксічнай працы для маўленчага і інтэлектуальнага развіцця малодшых школьнікаў. Прыступаючы да вывучэння кожнага з частак курсу мовы, настаўнік павінен ясна ўяўляць, якія доўгатэрміновыя і найблізкія мэты і задачы павінны быць пастаўлены і рэалізаваны. Першым чынам вызначаем: “навошта вучыць?” Гэта першае пытанне, якое стаіць перад методыкай. Адказ на яго дапамагае ўдакладніць, скарэктаваць і само ўтрыманне навучання: “чаму вучыць?” І галоўнае пытанне: “як вучыць?” (якія метады і прыёмы выкарыстоўваць для засваення дадзенага ўтрымання).
Вывучэнне элементаў сінтаксісу ў пачатковай школе вырашае наступныя мэты:
1.               Забяспечыць засваенне ведаў пра адзінкі сінтаксісу;
2.               Навучыць выкананню сінтаксічных нормаў;
3.               Узбагаціць сінтаксічны лад маўлення навучэнцаў рознымі канструкцыямі;
4.               Развіваць лагічнае мысленне дзяцей;
5.               Сфармаваць навыкі выразнага чытання, інтанацыйнага афармлення фраз;
6.               Навучыць асновам пунктуацыі.
Матывуючы вывучэнне мовы толькі правіламі пісьма, мы выкрэсліваем са свядомасці вучня самае важнае і цікавае – сувязь моўнай сістэмы з навакольным светам, мы страчваем цікавасць дзіцяці да таго, што адбываецца ў яго ўласнай свядомасці пры карыстанні мовай, пазбаўляем яго магчымасці асэнсавана будаваць уласныя выказванні.
Сінтаксіс – гэта правілы злучэння слоў, гэта законы выразу аб'ектыўнай і суб'ектыўнай інфармацыі пры дапамозе слова і, нарэшце, гэта аснова нашых маўленчых паводзін і нашага паразумення.
Асноўная адзінка сінтаксісу – сказ. Сказ валодае значным запасам выразных сродкаў, разуменне і выкарыстанне якіх магчыма толькі пры ўсведамленні гэтых моўных структур.
Афіксы і канчаткі, службовыя словы, парадак слоў і інтанацыя - усё гэта "працуе" ў сказе. Асноўны кірунак мовы – гэта выраз і ўспрыманне думкі, а думка фарміруецца ў сказе, і ад таго, як пабудаваны сказ, залежыць дакладнасць перадачы і адэкватнасць успрымання інфармацыі. Менавіта таму сінтаксіс важны з першых крокаў вывучэння роднай мовы.
Па аб'ектыўных прычынах (занадта высокая ступень абстрактнасці сінтаксічных паняццяў) у пачатковай школе цяжка даць паслядоўнае несупярэчнае апісанне сказа, нават у яго элементарным выглядзе: і знешняя прастата сказа не пазбаўляе яго якаснай складанасці.
Чалавек ўспрымае мову, пры гэтым асноўнай яго прыладай з'яўляецца мова, перададзеная нам папярэднімі пакаленнямі, сістэма вызначаных знакаў і правіл іх ужыванні. Мова – гэта заўсёды пэўнае выкарыстанне гэтай сістэмы ў пэўны момант пэўным чалавекам.
Мова як бы праглядаецца праз маўленчую рэчаіснасць. Даследчая дзейнасць дазваляе нам наблізіцца да мовы і прадставіць яе толькі прыблізна і вельмі спрошчана.
Любая мова дзеліцца на слоўнік і граматыку. Слоўнік складаецца са слоў, кожнае з якіх называе штосьці з навакольнага свету. Граматыка, выяўляючы самыя агульныя, абстрактныя значэнні (часу, рэальнасці-нерэальнасці, дзеяння і стану, якасці і колькасці, жывога і нежывога, пэўнага і няпэўнага і інш.), дае нам магчымасць бачыць пэўнае праз сістэму агульных значэнняў. '
Напрыклад, параўнальна невялікі набор службовых частак слова – прыставак, суфіксаў і канчаткаў – дазваляе перадаваць значная колькасць інфармацыі нават у самым кароткім сказе (напрыклад, “Стукаюць”). Сказ складаецца з аднаго слова, але перададзенную ў ім інфармацыю можна расшыфраваць наступным чынам: "Я цяпер (у момант гаворкі) чую, як хтосьці (адзін ці некалькі) невядомы стукае ў дзверы"; параўнаць яшчэ: Я бачыў лес - Я бачыў слана - Я бачыў сланяня - канчатак вінавальнага склону паказвае нам, жывое (істота) ці нежывое (прадмет) бачыў размаўлялы, суфікс -ян- паказвае, што ў адным выпадку гэта была сталая жывёла, а ў іншым - дзіцяня: Я бачыў Брэхта - Я бачыў Парыж – і ў першым, і ў другім сказе ў вінавальным склоне. знаходзіцца ўласнае імя і толькі канчатак паказвае на тое, што Брэхт - гэта чалавек, а Парыж - горад.
Марфалогія і словаўтварэнне - гэта "тэхніка" мовы, яны дазваляюць нам самыя адцягненыя значэнні выяўляць эканомнымі сродкамі, тым самым эканомячы нам час і, па словах Д. Н. Овсяніка-Кулікоўскага, нашу разумовую энергію (мы выяўляем гэтыя абстрактныя значэнні, не задумваючыся, у кожным пэўным выпадку). Сінтаксіс, выкарыстоўваючы моўную тэхніку, утварае больш высокі моўны ўзровень. Гэты ўзровень пачынаецца там, дзе марфалагічная форма злучаецца з пэўным значэннем, з семантыкай, з вызначанымі элементамі слоўніка.
І гэта ўжо не марфалогія – гэта сінтаксіс, сінтаксічныя формы слова, якія ўдзельнічаюць у арганізацыі розных па структуры сказаў.
Сінтаксічная форма слова – мінімальная адзінка сінтаксісу. З сінтаксічных формаў слова ўтвараюцца словазлучэнні і сказы. Сказы, у сваю чаргу, злучаюцца ў складаныя сказы, а таксама ўтвараюць "максімальную" сінтаксічную адзінку – тэкст.
Асноўнай сінтаксічнай адзінкай з'яўляецца сказ – неабходны мінімум для выражэння думкі. "Прастору" паміж, сказам (простым) і тэкстам называюць камунікатыўным узроўнем сінтаксісу. Кампаненты камунікатыўных адзінак – гэта тое, з чаго складаюцца сказы, складаюць дакамунікатыўны ўзровень.
Адзінкамі дакамунікатыўнага ўзроўня з'яўляюцца сінтаксічная форма слова (ці сінтаксема) і словазлучэнне.
Сінтаксічная форма слова можа "ўваходзіць" у сказ за галоўным словам (г.зн.. быць кампанентам словазлучэння) ці прама, незалежна ад іншага слова. Напрыклад: “У садзе ўсё змоўкла” – “У садзе заціхлі галасы.” Сінтаксічная форма “ў садзе” ўваходзіць у сказы не за дзеясловамі змоўкла, заціхлі, а незалежна ад дзеяслова, гэта сінтаксічная форма распаўсюджвае не адзін, а абодва галоўных члена, што выяўляецца парадкам слоў - прэпазіцыяй "у+местны склон" адносна абодвух галоўных членаў. Тая ж сінтаксічная форма можа быць кампанентам словазлучэння “Альтанка стаяла (знаходзілася, была пабудавана) у садзе.” Лакатыўныя дзеясловы (са значэннем знаходжання дзе-або) недастатковыя для абазначэння прэдыкатыўнай прыкметы, у сказе яны абавязкова ўзаемадзейнічаюць з лакатыўнымі сінтаксічнымі формамі (у садзе, у лесе, на гары, пад гарой, у плота, над лесам і г.д.).
Такім чынам, словазлучэннем у навуковай граматыцы называюць не проста пары слоў, якія могуць быць вылучаны са сказа, а пары сінтаксічных формаў, якія існуюць "да сказа" і ўваходзяць у сказ як адзін кампанент (хоць і падзелены на члены сказа, напрыклад на вызначанае слова і вызначэнне). Так, у сказе "Хлопчык чытае кнігу." пара слоў "чытае кнігу" ўяўляе сабою словазлучэнне, якое "узнікла" да сказа, паколькі ў значэнні дзеяслова чытаць абавязкова прысутнічае кампанент са значэннем аб'екта, на які накіравана дзеянне (чытаюць абавязкова штосьці: падручнік, газету, раман, шыльду). Калі мы скажам "Хлопчык ужо чытае", кампанент са значэннем аб'екта не знікае: адсутнасць сінтаксічнай формы з такім значэннем паказвае на тое, што хлопчык умее чытаць, можа чытаць любы пісьмовы тэкст.
Важна памятаць, што не кожная сінтаксічная форма назоўніка "кіруецца" дзеясловам, што пазіцыя ў абсалютным пачатку сказа камунікатыўна-моцная; яна выяўляе сінтаксічную незалежнасць назоўніка ад дзеяслова.
Сказ як любая канструкцыя можа быць падзелена на часткі. Дзяленне моўнай адзінкі на састаўныя часткі (адзінкі ніжэйшага ўзроўня), сказа на сінтаксічныя формы, слава і словазлучэнні, словаформы на марфемы, марфемы на гукі (фанемы) – гэта даследаванне формы, г. зн. такая лінгвістычная аперацыя, якая дазваляе адказаць на пытанне: "Як зроблена дадзеная моўная адзінка?" У дачыненні да сказа на гэта пытанне адказвае тэорыя членаў сказа.
Сказ як частка больш складанай сінтаксічнай адзінкі – тэксту, можа быць разгледжана з пункту гледжання яго ролі ў пэўным тэксце: яго тэкставай функцыі, якая абумоўлівае ўнутраную структуру дадзенага сказа. Гэтай праблемай займаецца камунікатыўны сінтаксіс, а менавіта – тэорыя актуальнага дзялення.
Той жа, камунікатыўны, аспект сказа – яго функцыя ў рамках адзінкі больш высокага ўзроўня – уяўляе і тэорыя маўленчых актаў, якая разглядае сказ з пункту гледжання яго камунікатыўнай скіраванасці, з пункту гледжання пэўных мэт выказвання. Тэорыя маўленчых актаў выяўляе ўмовы маўленчай дзейнасці, г.зн. умовы, пры якіх дасягаецца паразуменне паміж тым, хто размаўля і тым, хто слухае, а таксама выяўляе законы маўленчай стратэгіі гаворачага.
Сказ як спосаб адлюстравання рэчаіснасці – трэці аспект гэтай сінтаксічнай адзінкі. Тут сказ разглядаецца ў сувязі з той выявай свету, якая існуе ў свядомасці гаворачых на дадзенай мове. Так, выяўляецца, што сказы могуць выяўляць значэнні дзеяння, станы і якасці жывых істот (Пеця малюе, Пеця хворы, Пеця – добры хлопчык), уласцівасці нежывой прыроды (Ртуць – вадкасць), адзнаку пэўных падзей і фактаў і г.д. Гэты аспект сказа прадстаўлены ў навуцы тэорыяй семантычнага сінтаксісу.
Усе гэтыя назіранні і развагі прыводзяць нас да высновы пра тое, што для работы над словазлучэннем настаўнік павінен падбіраць "чысты", "празрысты" дыдактычны матэрыял.
Праграма па беларускай мове складзена такім чынам, што поўнае, дэталёвае вывучэнне сінтаксісу пачынаецца толькі ў III класе, калі навучэнцы знаёмяцца з галоўнымі і даданымі членамі сказа, словазлучэннем, відамі сказаў па мэце выказвання. Такім чынам, на першы погляд здаецца, што на працягу першых двух гадоў праца над сінтаксісам не адыгрывае першараднай ролі, а значыць, настаўнік можа не прадпрымаць адмысловых намаганняў для рэалізацыі паказаных мэт. Аднак пры больш уважлівым разглядзе пераконваемся, што кожная з пералічаных мэт з'яўляецца вельмі актуальнай для першапачатковага навучання і развіцця дзяцей.
Ужо ў I класе, у падрыхтоўчы перыяд навучання грамаце, дзеці пазнаюць вельмі важныя рэчы: наша мова складаецца са сказаў, а сказы складаюцца са слоў. У гэты перыяд першакласнікі атрымліваюць досыць поўную і ўсебаковую інфармацыю пра сказ, якая ўводзіцца без тэарэтычнай асновы, на ўзроўні ўяўленняў. Гэта першым чынам звесткі пра прызначэнне сказа – выяўляць скончаную думку. Такім чынам, з першых дзён вучобы пачынаецца рэалізацыя функцыянальнага падыходу ў навучанні мове: адкрываецца роля тых моўных адзінак, якія становяцца аб'ектамі вывучэння. Пазней, у III класе, школьнікі ўсведамляюць прызначэнне кожнага выгляду сказа па мэце выказвання. Так, апавядальны сказ служыць для паведамлення якой-небудзь інфармацыі, перадачы думкі, пачуцця; пытальны – для фармулявання пытання пра што-небудзь; пабуджальны – для выражэння просьбы, загада. Клічны сказ выкарыстоўваецца тады, калі мы жадаем выказаць моцнае пачуццё: радасць, захапленне, здзіўленне, прыкрасць, засмучэнне, гнеў і інш.
Вельмі важна тое, як настаўнік даносіць да свядомасці першакласнікаў звесткі пра сказ. Жадаецца, каб гэта інфармацыя не насіла фармальнага характару, каб педагогі не патрабавалі яе запамінання і паўтарэння дзецьмі механічна. Варта ўлічваць, што маленькім школьнікам цяжка зразумець, што такое думка. Таму выказванне пра тое, што сказ выяўляе скончаную думку, застаецца для дзяцей пустым гукам – за ім няма іх уласнага вопыту. Тыя працэсы, якія адбываюцца ва ўнутранім маўленні, немагчыма зафіксаваць і паказаць.
Аўтар буквара А. Клышка прапануе знаёмства са сказам арганізаваць з дапамогай сюжэтнай карціны, прадстаўленай на развароце буквара. Напрыклад, дзеці вызначаюць: на карціне намалявана, як адпачываюць звяры (г. зн. вызначаецца яе тэма "Звяры на адпачынку"). Прычым дадзеная карціна ўключае мноства фрагментаў, эпізодаў. Настаўнік паведамляе: "Як карціна складаецца з некалькіх маленькіх малюначкаў, так і наша гаворка складаецца са сказаў". Затым прапануе дзецям вымавіць сказы пра ката, пра свінку, пра мядзведзя і г. д.
Не адмаўляючы падобнага шляху фарміравання ўяўлення пра сказ, лічым неабходным паказаць першакласнікам функцыянальны бок гэтай адзінкі гаворкі. Варта адразу звярнуць увагу дзяцей на тое, што спачатку мы павінны думаць, а ўжо потым гаварыць. Педагог прапануе дзецям: "Давайце, гледзячы на карціну, падумаем пра тое, што мы можам сказаць, паведаміць пра мядзведзя (пра свінку, пра сабачку і т. д.). А толькі пасля гэтага выкажам нашу думку гучна". Настаўнік дапамагае першакласнікам зрабіць "адкрыццё": калі мы выказваем думку, то у нас з’яляецца сказ. У гэтым выпадку дзеці натуральнай выявай усведамляюць, што думку мы выяўляем з дапамогай сказа ці што сказ выяўляе думку. Пры такім падыходзе веды не навязваюцца навучэнцам штучна, а выцякаюць з назіранняў за ўласным мысленчым працэсам. Затым паняцце пра сказ замацоўваецца. Педагог просіць скласці сказ пра ката, пра сабачку і т. д.
Дзеці разам з настаўнікам "чытаюць" мадэль. Пры гэтым яны знаёмяцца з правілам афармлення сказа: ён пішацца з вялікай літары, а на канцы ставіцца кропка. Важна, каб складанне сказаў папярэднічала разумовым іх спараджэннем і афармленнем. Хай настаўнік прапануе пры гэтым дзецям заплюшчыць вочы - так ім будзе лягчэй засяродзіцца на ўласнай думцы. Вялікі педагагічны эфект дае прыём, выкарыстоўваны Ш. Амомашвілі: педагог праходзіць па радах, спыняючыся каля кожнага дзіцяці і выслухвае сказаны яму на вуха сказ. Так забяспечваецца зваротная сувязь, усталёўваецца цесны кантакт з дзецьмі, выхоўваецца ў іх пачуццё адказнасці. Але самае важнае - праводзіцца праца, накіраваная на развіццё ўнутранай мовы.
Можна папытаць дзяцей падумаць пра тое, што кожны з іх больш за ўсё любіць (ці пра што марыць і г. д.), а потым "агучыць" сваю думку - сказаць сказ. Пры гэтым важна, каб увага дзяцей канцэнтравалася на працэсе мыслення, абдумванні, складанні сказа ва ўнутранай гаворцы. Пазней школьнікі, навучыўшыся чытаць, будуць неаднаразова выконваць практыкаванні на дзяленне суцэльнага тэксту на сказы, г. зн. на ўсталяванне межаў сказа. А для гэтага таксама неабходна ісці ад думкі да сказа. Цікавы матэрыял прапануе Н. Сторажава ў метадычных рэкамендацыях да сваёй чытанкі. Дзеці павінны вылучыць сказы з такога "тэксту": Діма прачнуўся сам Шарык спаў пад сталом Тата чытаў газету. Вылучэнне сказаў будзе залежаць ад таго, якія думкі знойдуць дзеці ў дадзеным тэксце.
Далей неабходна спыніцца на тым, што сказ абазначае скончаную думку. Зразумела, любая думка павінна быць скончанай, інакш яна не з'яўляецца думкай. Аднак для разумення сутнасці гэтай з'явы педагог прапануе дзецям паслухаць няскончаны сказ тыпу: "Я жадаю...", "Узімку снег...", а затым "дабудаваць" іх, скончыўшы тым самым думку. Падчас выканання гэтага задання можна разгледзець яшчэ адну прыкмету сказа – яго інтанацыйнае афармленне. На прыкладзе апавядальнага сказа настаўнік пры "чытанні" схемы-палоскі рукой паказвае рух тону, галасы: у канцы сказа голас паніжаецца.
На жаль, графічнае пазначэнне інтанацыйнага малюнка рэдка выкарыстоўваецца на практыцы. Тым часам гэты просты прыём спрыяе не толькі ўсведамленню істотных прыкмет сказа, але і выпрацоўцы выразнасці чытання. Калі сказы "чытаюцца", дзеці рукой таксама паказваюць рух голасу ўніз да канца сказаў. Тут вельмі важны ўзровень фанематычнага слыху першакласнікаў, развіццём якога павінны займацца педагогі яшчэ ў дзіцячым садзе. Настаўнік можа выкарыстоўваць гульню на размежаванне сказаў і "несказаў". Аперуючы адным і тым жа наборам слоў, ён прагаворвае, напрыклад: "Лісце валіцца. Лісце валіцца...". Дзеці адзначаюць, што ў другім выпадку голас не панізіўся, думка не закончана, - значыць, гэта не сказ, і затым "дабудоўваюць" сказ: "Лісце (ціха) валіцца на (мокрую) зямлю". У дужках мы змясцілі даданыя члены, якімі можна дапоўніць, упрыгожыць сказ.
Такім чынам, першакласнікі ўсведамляюць істотныя прыкметы сказа:
§ яго роля – выяўляць закончаную думку;
§ інтанацыйнае афармленне – паніжэнне голасу ў канцы сказа;
§ афармленне на пісьме – пачынаецца з вялікай літары, на канцы кропка (пытальны, клічнікі);
§ тэкст будуецца са сказаў, а сказ складаецца са слоў.
На аснове гэтых звестак праводзіцца ўсё далейшае навучанне дзяцей мове ў пачатковай школе.
Такім чынам, мы раскрылі змест праграмнага матэрыялу па сінтаксісе на прапедэўтычным этапе, удакладнілі метадычныя шляхі яго засваення. Зараз паспрабуем паказаць нескарыстаныя рэзервы сінтаксічнай прапедэўтыкі ў пачатковых класах для таго, каб дапамагчы настаўніку узбагаціць гэту працу, зрабіць яе больш разнастайнай, дзейснай, творчай. Па-першае разгледзім, які стан сінтаксічнага ладу гаворкі шасцігадовых дзяцей, якія прыйшлі ў I клас. Вядома, што дашкольнікі падчас камунікацыі выкарыстоўваюць пераважна простыя няпоўныя сказы. Менавіта такія сінтаксічныя канструкцыі характэрны для дыялагічнай гаворкі, тыповай для дзяцей гэтага ўзросту. Бытавыя адносіны людзей працякаюць ў форме дыялогу, а яму ўласцівыя няпоўныя сказы, сэнс якіх папаўняецца папярэдняй рэплікай суразмоўцы. Напрыклад, на пытанне "Дзе ты будзеш адпачываць улетку?" ці наўрад хто-небудзь адкажа "Улетку я буду адпачываць на дачы". Як дарослы, так і дзіця адкажа: "На дачы". Аналагічную сітуацыю мы назіраем на уроку, калі школьнікі адказваюць на шматлікія пытанні настаўніка няпоўнымі сказамі. І не правы тыя настаўнікі, якія, выпраўляючы дзіця, кажуць: "Ты адкажы не словам, а сказам". Іншая справа, што трэба прывучаць малодшых школьнікаў будаваць поўныя сказы, клапоцячыся пра ўзбагачэнне іх вуснай і асабліва пісьмовай гаворкі.
Варта ўлічваць, што граматыку, у тым ліку сінтаксіс, дзеці дашкольнага ўзросту засвойваюць з маўленчай 'практыкі і ў вызначанай ступені валодаюць (пакуль неўсвядомлена) сінтаксічнымі адзінкамі роднай мовы. Яшчэ задоўга да школы ў дзяцей складаецца вопыт ужывання розных тыпаў сказаў. Так, трохгадовае дзіця ў адным выпадку кажа "Я не жадаю", а ў іншым - "Мне не жадаецца". У абодвух выпадках ён вырашае розныя камунікатыўныя задачы - пратэстуе, адстойвае свае правы або спадзяецца на бесканфліктнае рашэнне праблемы, а таму карыстаецца рознымі сінтаксічнымі канструкцыямі. Досвед паказвае, што нярэдка ўжо ў трохгадовым узросце дзіця ўжывае складаныя сказы: "Каток ляжыць на сонейку, таму што жадае загараць".
Настаўнік павінен абапірацца самастойнае моўнае развіццё дзяцей, на іх прыроднае моўнае чуццё, здольнасць пераймаць гаворку дарослых. Пры гэтым варта ўвесь час памятаць, што ў школе мова становіцца для дзяцей не толькі сродкам зносін, навучання, але і аб'ектам вывучэння. Чым раней яны зразумеюць значэнне мовы, тым эфектыўней будзе іх навучанне і развіццё. Першачарговай задачай з'яўляецца свядомае засваенне навучэнцамі такога паняцця, як сказ. Гэта не азначае, што трэба загружаць малодшых школьнікаў тэарэтычнымі звесткамі. Досыць звярнуць іх увагу на тыя ці іншыя асаблівасці сказаў, выкарыстоўваючы па магчымасці графічную нагляднасць, эфектыўныя практыкаванні.
Так, навучаючы школьнікаў прадуцыраванню пытальных сказаў, трэба паказаць іх інтанацыю: голас (тон) павялічваецца на тым слове, у якім ёсць пытанне. Напрыклад, возьмем сказ-пытанне "Оля спякла торт?". Калі мы пазначым стрэлачкай, накіраванай угару, першае слова і інтанацыйна вылучым яго, гэта значыць, што нас цікавіць, хто менавіта спёк торт - Оля ці хтосьці іншы. У выпадку вылучэння другога слова мы жадаем удакладніць, торт яна спякла ці купіла ў краме (а можа, абяцала спячы торт, але не зрабіла гэтага). У трэцім выпадку нас цікавіць, што менавіта спякла Оля -торт ці іншы кандытарскі выраб. Паспрабуем адмоўна адказаць на кожны з трох варыянтаў пытання, і мы атрымаем наступныя сказы-адказы: "Не, торт спякла не Оля, а яе мама"; "Не, торт яна яшчэ не спякла (не спякла, а купіла ў краме)"; "Не, Оля спякла не торт, а печыва". Такія практыкаванні, з'яўляючыся вельмі прадуктыўнымі для выпрацоўкі выразнасці чытання, прывучаюць дзяцей заўважаць на сэнсавы бок сказа, на камунікатыўную задачу выказвання: што менавіта мы жадаем паведаміць.
Неабходна таксама спыніцца на такім аспекце сінтаксісу, як актуальнае дзяленне сказа. Паводле традыцыі, курс школьнага сінтаксісу да цяперашняга часу будаваўся на структурна-семантычным падыходзе, калі сказ вывучаўся ў адзінстве формы і значэнні. Цяпер у лінгвістыцы, а ўслед за гэтым і ў методыцы атрымала развіццё такі кірунак, як функцыянальны, камунікатыўны сінтаксіс. Сказ разглядаецца з пункту гледжання прызначэння, у ім вылучаюцца дзве часткі: вядомае, дадзенае (тэма) і новае (рэма). Звычайна вядомае змяшчаецца напачатку сказа, а новае – у канцы. Напрыклад, змяняючы парадак слоў у сказе "Заўтра я дзяжуру ў сталовай", мы атрымаем розныя выказванні: 1. Заўтра ў сталовай дзяжуру я. (Новае – хто менавіта дзяжурыць.) 2. Я дзяжуру ў сталовай заўтра. (Новае – калі менавіта дзяжуру.). Пры нязменным парадку слоў ролю актуялізатара можа выконваць лагічны націск.
Хоць звесткі пра актуальнае дзяленне сказа не ўваходзяць у праграму пачатковага курсу беларускай мовы, лічым назіранні над камунікатыўным прызначэннем сказаў цалкам даступнымі і вельмі важнымі для развіцця гаворкі, мысленне дзяцей, выхаванні іх моўнага чуцця. Напрыклад, настаўнік па чарзе вылучае лагічным націскам (падкрэслівае) словы ў сказе "Я заўтра дзяжуру ў сталовай", а навучэнцы складаюць пытанні: дзе ты заўтра дзяжурыш? Калі ты дзяжурыш у сталовай? Хто заўтра дзяжурыць у сталовай? Што ты робіш заўтра? І наадварот, у залежнасці ад пытання навучэнцы будуюць адказ, змяняючы парадак слоў. Настаўнік павінен паказаць школьнікам, што парадак слоў адыгрывае вялікую ролю для разумення сэнсу сказа. З неабходнасцю будаваць словы ў патрэбным парадку дзеці будуць сутыкацца ўвесь час: пры напісанні сачыненняў, вольных дыктовак, пры аднаўленні дэфармаваных сказаў і тэкстаў.
Практыкаванні ў пастаноўцы лагічнага націску прывучаюць навучэнцаў задумвацца над сэнсавым, камунікатыўным бокам выказванняў. Без гэтага ўмення немагчыма выпрацаваць такія неабходныя якасці чытання, як свядомасць, правільнасць і выразнасць. А праца над лагічным націскам, у сваю чаргу, не можа ажыццяўляцца без усведамлення настаўнікам асаблівасцяў камунікатыўнага, функцыянальнага падыходу да сказа.
Вялікія патэнцыйныя магчымасці закладзены ў выкарыстанні міжпрадметных сувязяў урокаў мовы і літаратурнага чытання. Пры чытанні аўтарскіх тэкстаў дзеці засвойваюць розныя сінтаксічныя мадэлі. Тэксты насычаны сказамі з простай мовай, з адасобленымі членамі, складанымі канструкцыямі. Вось адзін з прыкладаў:
Хадзіў ён, хадзіў у лесе па сваіх ваўчыных справах, прагаладаўся і толькі падумаў "Вось бы добра зайчыкам закусіць!", як чуе, што дзесьці зусім блізка зайцы крычаць і яго, шэрага ваўка, памінаюць. (Д. Мамін-Сібірак)
Нягледзячы на тое што ў пачатковай школе навучэнцы атрымліваюць вельмі нешматлікія звесткі пра пунктуацыю, яны павінны ўмець арыентавацца ў знаках прыпынку, каб зразумець тэкст і правільна, выразна яго прачытаць. Імітацыйным шляхам яны засвойваюць інтанацыю пры чытанні сказаў з двукроп'ем, працяжнікам. Настаўнік можа прадэманстраваць папераджальную інтанацыю ў сказах з двукроп'ем, паведаміць пра тое, што працяжнік сведчыць пра неабходнасць працяглай паўзы. Вельмі частымі ў тэкстах для дзяцей з'яўляюцца звароты, і іх таксама трэба навучыць правільна інтанаваць.
Канструяванне складаных сказаў уяўляе значныя цяжкасці для малодшых школьнікаў. Тым часам аналіз метадычнага апарата падручнікаў сведчыць пра тое, што для адказаў на пытанні дзеці часта павінны карыстацца складанымі сказамі. Сучасны стыль навучання накіраваны на развіццё ўменняў разважаць, даказваць, адстойваць сваё меркаванне. Гэта, у сваю чаргу, звязана з ужываннем складаных сказаў, у прыватнасці з мэтай. Прывядзём некаторыя прыклады пытанняў з падручнікаў для II класа.
Што вырашыў чалавек, назіраючы за павуціннем? Чаму аўтар назваў вераб'я гераічнай птушкай? Чаму паэт Г. Остэр назваў свае рады шкоднымі? Чаму стала зусім сумна, калі дзеці пайшлі назад? Ці спадабаўся вам адказ бабулі? Чым? Калі гавораць словы ветлівасці? Што не даказаў у сваім вершы аўтар? Як ставіцца пісьменнік да хлопчыка? Чаму вы так думаеце?
Адказваць на такія пытанні можна шляхам складання тэксту або з дапамогай складаных сказаў. Педагог дапамагае дзіцяці будаваць складаны сказ, падказваючы злучнікі, якія злучаюць прэдыкатыўныя часткі: "Аўтар назваў вераб'я гераічнай птушкай, таму што...". Трэба паказваць дзецям, што адну і тую ж думку можна выказаць па-рознаму, гэта значыць як мага раней пачынаць працу над сінтаксічнай сінанімікай. Напрыклад, як па-іншаму выказаць думку пра тое, што лета вельмі хутка прайшло? 1. Вось і лета праляцела. 2. Неўзаметку прамільгнула лета. 3. Мы не заўважылі, як прамчалася лета.
Праца над складаным сказам павінна праводзіцца задоўга да таго, як у IV класе навучэнцы пазнаёмяцца з гэтай моўнай адзінкай. Яшчэ ў I - II класах можна з дапамогай метаду мадэлявання практыкаваць дзяцей у складанні складаназалежных сказаў.
Апора на нагляднасць, ужыванне схем-мадэляў дапаможа дзецям усвядоміць камунікатыўнае прызначэнне складаных сказаў, а значыць, больш мэтанакіравана выкарыстоўваць іх у сваёй моўнай практыцы.
Эфектыўным прыёмам канструявання складаных сказаў з'яўляецца перабудова дыялогу ў маналог. Гэта праца з'яўляецца досыць цяжкай для малодшых школьнікаў. Акрамя таго, маналагічны тэкст, бясспрэчна, прайгравае ў параўнанні з жывым і натуральным дыялогам. Таму дадзеным прыёмам трэба карыстацца вельмі асцярожна. Аднак каштоўнасць яго складаецца ў тым, што пабудова тэксту са складанымі сказамі матывуецца жаданнем дзіцяці пераказаць тэкст сваімі словамі. У якасці прыкладу выкарыстаны маленькі дыялагічны тэкст В. Бірукова:
- Чаму ты рана ўстаў?
- Я, бабуля, спаць стаміўся.
Вучні з дапамогай настаўніка перабудоўваюць тэкст: "Бабуля спытала ўнука, чаму ён так рана ўстаў. Той адказаў, што стаміўся спаць".
Неабходна дапамагаць дзецям у канструяванні складанага сказа, задаючы яго пачатак, падказваючы падыходны сродак сувязі ("слова-масток"). Тут эфектыўны прыём "Закончы сказ". Педагог пачынае: "Вожык паабяцаў зайчыку сшыць белае футра толькі праз месяц, таму што...", а вучань "дабудоўвае" сказ, пасля чаго прайгравае яго цаліком.
Вельмі важна, каб настаўнік разумеў, што мэтанакіраваная праца над элементамі сінтаксісу, над фармаваннем граматычнага ладу мовы малодшых школьнікаў павінна праводзіцца на кожным уроку, пры выкананні кожнага практыкавання – бо мова пачынаецца са сказа.
 
1.3 Развіццё канструктыўных уменняў падчас вывучэння сінтаксісу ў пачатковых класах
 Практыка выкладання беларускай мовы да нядаўняга часу ў значнай меры была арыентавана на фарміраванне ўяўленняў пра мову, яе правілах і законах, на засваенне нормаў арфаграфіі і пунктуацыі. Суадносіны паміж развіццём уменняў і моўнай адукацыяй больш важным лічылася апошняе. Аднак сёння, калі ўзрост канструктыўнай актыўнасці членаў нашага грамадства прадыктавана хутка зменлівымі ўмовамі жыцця, арыентаванасць шматлікіх сучасных праграм беларускай мовы на развіццё розных навыкаў малодшых школьнікаў становіцца асабліва зразумелай і актуальнай.
Адной з важных задач пачатковай школы з'яўляецца развіццё канструктыўных уменняў навучэнцаў. Развіваць канструктыўныя ўменні школьнікаў – значыць развіваць уменне ажыццяўляць разумовыя аперацыі (аналіз, сінтэз, параўнанне, абагульненне, класіфікацыя, складанне і інш.), карыстацца паняццямі, правільна фармуляваць іх вызначэнні, выяўляць меркаванні, будаваць вывады.
Кожная дысцыпліна ўносіць свой ўклад у развіццё названых уменняў. Вялікімі магчымасцямі ў гэтым працэсе валодаюць урокі беларускай мовы. Да ліку шляхоў, якія спрыяюць інтэнсіўнаму развіццю канструктыўнага ўмення дзяцей падчас вывучэння беларускай мовы, адносіцца методыка навучання сродкамі суб'ектывізацыі, пад якой разумеецца "свядомае і актыўнае ўключэнне школьніка ў планаванне, арганізацыю і правядзенне яго навучальна-пазнавальнай дзейнасці". Адно з галоўных месцаў у дадзенай методыцы займаюць комплексныя інтэлектуальна-лінгвістычныя практыкаванні, накіраваныя на развіццё пазнавальных працэсаў і набыццё ведаў, уменняў і навыкаў. Гэтыя практыкаванні складаюцца на аснове моўнага матэрыялу, які апавядае, пра што гаворыцца ў тэме, і выкарыстоўваюцца на этапе замацавання, а таксама пры паўторы раней вывучаных тэм.
Падчас гэтых выкананняў у школьнікаў развіваюцца ўменні выяўляць меркаванні, усталёўваць часавую паслядоўнасць ці прычынна-следчыя сувязі паміж імі, а таксама ажыццяўляць асноўныя канструктыўныя аперацыі (аналіз, сінтэз). Прывядзём прыклады практыкаванняў.
Для развіцця ўменняў усталёўваць сувязі можна выкарыстоўваць наступнае практыкаванне. Яно ўжываецца пры вывучэнні галоўных членаў сказа.
Прачытайце запіс. Запоўніце пропускі, размясціўшы сказы ў правільнай паслядоўнасці.
 Увосень у тайгу прыходзіць свята: паспяваюць кедравыя шышкі. Мядзведзі і кабаны, бурундукі і вавёркі - хто толькі не пажывіцца смачнымі арэшкамі!
Даведка: Маладымі зялёнымі парасткамі пакрыецца тайга. Запаслівая птушка хавае арэхі пад драўняную кару, у дуплы, мох, у лясную подсцілку. Прыляціць на баляванне і кедраўка. Прарастуць арэшкі.
Практыкаванне запісваецца на дошцы, ці кожнаму навучэнцу даецца картка з практыкаваннем. Вучні працуюць вусна, чытаюць атрыманы тэкст. Затым настаўнік прапануе запісаць сказы з даведкі ў правільнай паслядоўнасці і падкрэсліць галоўныя члены.
У рамках тэмы "Сказ" можна развіваць уменне выяўляць сувязь паміж сказамі:
Прачытайце пары сказаў. Выбярыце тую пару, у якой сказы запісаны ў такім парадку: спачатку сказ, які пазначае прычыну, затым сказ, сэнс якога выцякае са сказа-прычыны.
1.      Часта людзі высякаюць лясы. Лясныя жывёлы пазбаўляюцца прытулку і ежы.
2.      Пасля дажджу ў лесе выраслі грыбы. Мы любім хадзіць па грыбы.
Пасля таго як вучні назавуць патрэбную пару (1), настаўнік прапануе звязаць сказы гэтай пары ў складаны сказ з дапамогай падыходнага злучніка (і, ці, але). Дзеці запісваюць сказ: Часта людзі высякаюць лясы, і лясныя жывёлы пазбаўляюцца прытулку і ежы. Складаюць яго схему.
Заданні на выбар злучніка, які злучае два простых сказа ў складанае, таксама спрыяюць развіццю канструктыўных навыкаў. Няправільнае ўжыванне злучніка гаворыць пра тое, што школьнікі не ўсведамляюць сэнсавых адносін паміж часткамі складанага сказа. Гэта прыводзіць да памылак канструктыўнага характару.
Разгледжаныя практыкаванні можна ўскладняць шляхам павелічэння колькасці сказаў, а таксама колькасці прыкмет, па якіх ажыццяўляецца пошук сказаў. Прывядзём прыклад практыкавання для тэмы "Даданыя члены сказа".
Прачытайце запіс. Сярод сказаў 2, 3, 4 знайдзіце такі, які па сэнсе падыходзіць першаму сказу і адпавядае схеме
Наступілі цёплыя вясновыя дзянькі.
Насякомыя прачнуліся.
Набрынялі пупышкі.
Змерзла рэчка.
Дзеці выконваюць практыкаванне вусна. Далей настаўнік прапануе развіць знойдзены сказ (3) даданымі членамі. Напрыклад: На дрэвах і кустах набрынялі пупышкі. Затым дзеці запісваюць першы сказ і дапаўняюць яго даданымі членамі. Падчас калектыўнай працы можна скласці і запісаць іншыя варыянты сказаў. Напрыклад: Весела пабеглі ручайкі па лясных сцяжынках. На палях з'явіліся першыя праталіны. У складзеных сказах падкрэсліваюцца галоўныя і даданыя члены.
Падчас вывучэння тэмы "Аднародныя члены сказа" можна ўжываць наступнае практыкаванне, накіраванае на развіццё ўменняў складаць тэкст, шляхам падбору патрэбных сказаў.
Кожнаму вучню даецца картка з тэкстам, у якім прапушчаны сказы. Гэтыя сказы запісваюцца ў даведцы. Дзеці працуюць па картцы:
Зацерушыла зіма снегам паля, апранула дрэвы ледзяной карой і пасылае мароз за марозам. […..] Не спалохаліся звяры, футры цёплыя надзелі, у глыбокія норкі схаваліся. Вавёрка ў дупле схавалася, арэшкі грызе, мядзведзь у бярлогу спіць, а зайка скача, грэецца.
Злуецца зіма – да рыб яна дабіраецца: пасылае мароз за марозам, адзін другога мацнее. [….] Змерзлі рэкі і азёры. Рыба ўся ўглыб сышла. Пад ледзяным дахам ёй яшчэ цяплей.
Даведка: 1. Бягуць марозікі: па рэках, па азёрах масты будуюць.
Аслаблі маразы, не патрэскваюць, малаткамі не пастукваюць, па лесе не шпацыруюць.
Завалаклі маразы ўзорамі шкло на вокнах, стукаюць у сцены і ў дзверы, людзей і звяроў палохаюць.
Марозікі бойка бягуць, малаткамі гучна пастукваюць, па азёрах, па рэках масты будуюць.
Настаўнік прапануе знайсці прапушчаныя сказы, карыстаючыся даведкай. Дзецям паведамляецца, што сказы павінны падыходзіць па сэнсе і ўтрымліваць вызначаную колькасць аднародных выказнікаў. Так, першы прапушчаны сказ павінны ўтрымліваць на адзін аднародны выказнік больш, чым у першым сказе тэксту, а другі прапушчаны сказ павінны ўтрымоўваць на адзін аднастайны выказнік менш, чым у першым сказе тэксту.
Школьнікі працуюць калектыўна ці самастойна, папярэдне назваўшы паслядоўнасць дзеянняў для выканання задання. Напрыклад, спачатку неабходна падкрэсліць аднародныя выказнікі ў першым сказе тэксту, палічыць іх колькасць, зразумець, колькі аднародных выказнікаў утрымоўваецца ў прапушчаных сказах. Для зручнасці можна паставіць адпаведны лік у схеме (5 - у першай схеме, 3 - у другой). Далей варта прачытаць увесь тэкст і сказы ў даведцы. Знайсці патрэбныя сказы, падкрэсліць аднародныя выказнікі. Высвятліць, ці адпавядае сказ патрабаванню.
Пасля таго як дзеці назавуць патрэбныя сказы (4, 5), настаўнік просіць запісаць той з іх, у якім ёсць аднародныя даданыя члены (5). Можна даць дадатковае заданне: скласці схему сказа, зрабіць сінтаксічны разбор і інш.
Падобныя практыкаванні могуць быць складзены і па іншых тэмах курсу беларускай мовы і ўключаны у традыцыйную сістэму навучання. Сістэматычнае выкананне практыкаванняў на канструяванне тэкстаў, сказаў, словазлучэнняў добра уплывае на развіццё навыкаў вучняў, у прыватнасці, спрыяе развіццю ўменняў выкладаць думкі асэнсавана, паслядоўна, несупярэчна, абгрунтавана.
У навучальным дапаможніку М. Р. Львова вялікая ўвага ў фарміраванні канструктыўных уменняў надаецца правядзенню такога практыкавання, як канструяванне сказа з асобных слоў (аднаўленне дэфармаванага сказа).
Канструяванне сказаў з асобных слоў – практыкаванне, якое часта выкарыстоўваецца ў школьнай практыцы. Аднак яго навучальны эфект можна павялічыць, калі дэфармаваны сказ даваць не ізалявана, а ў складзе таго кантэксту, у якім яно павінна быць выкарыстана, хоць бы самага мінімальнага: з папярэднім сказам.
Каб зразумець аснову гэтай рэкамендацыі, неабходна звярнуцца да паняцця актуальнага дзялення сказа, бо толькі з улікам такога дзялення ў жывой (а не штучнай) мовы можна ўсталяваць мэтазгодны парадак слоў, а менавіта такую задачу даводзіцца вырашаць школьнікам пры аднаўленні дэфармаванага сказа.
Пры аднаўленні дэфармаванга сказа, змешчанага ў кантэксце, карысна правядзенне лінгвістычнага эксперыменту - супастаўленне розных варыянтаў парадку слоў. Крытэрыям выбару лепшага варыянту апыняецца выразнасць развіцця думкі, калі гаворка ідзе пра экспрэсіўны парадак слоў.
Тую ж рэкамендацыю можна выказаць і ў дачыненні да практыкаванняў на распаўсюджванне зададзеных сказаў, а таксама на іх складанне. Важна памятаць, што гэтыя практыкаванні, як правіла, вырашаюць задачы навучання не толькі граматыцы, але і мовы. У рэальнай жа маўленчай практыцы думка заўсёды фармулюецца ў дачыненні да вызначаных задач і ўмовам зносін, такім чынам, і ў навучальных мэтах сказы не павінны складацца "проста так". Неабходна саздаваць вучням тыя ўмовы, да якіх іх трэба "прыстасаваць" свой сказ. Толькі тады з'явяцца крытэрыі адзнакі і выбару варыянту - яго адпаведнасць зададзеным умовам. "Уявіце сабе, што мы малюем славесны яркі, маляўнічы малюначак сённяшняга дня (робяцца запісы ў дзённіку назіранняў метэаролага і т. п.). Складзіце сказ аб... Складзіце сказ, які мог бы стаць працягам наступнага: За гэта лета я навучыўся многім справам. ... (Да чаго пацешна гуляе мой шчанюк ... кацяня, птушанятка)" і т. п.
Падобныя заданні звычайна вырашаюць граматычныя ці арфаграфічныя, пунктуацыйныя задачы (адпрацоўка правіл паасобнага напісання слоў, пабудова канструкцый з аднароднымі членамі і пастаноўка ў іх знакаў прыпынку і т. п.). Рашэнне гэтых задач, безумоўна, неабходна, і такія заданні маюць права на існаванне, але іх не варта суадносіць з задачамі развіцця мовы.
Падводзячы вынікі, можна выявіць шэраг палажэнняў, важных для рэалізацыі скіраванасці на развіццё канструктыўных уменняў у навучанні малодшых школьнікаў пабудове сказаў.
1.      Асноўным сродкам фарміравання неабходных навыкаў у навучанні школьнікаў складаць сказы з'яўляецца ўключэнне іх у кантэкст ці тэкст.
2.      Сказ, які ўключаны ў кантэкст, набывае статут камунікатыўнай адзінкі. Размяшчэнне слоў у ім падпарадкоўваецца заканамернасцям актуальнага дзялення: за кошт паўтору звестак папярэдняга сказа, напачатку наступнага дасягаецца складнасць, за кошт змяшчэння новай інфармацыі ў канцы сказа – развіццё думкі.
3.      Апора на гэтую тэорыю падказвае пэўныя метадычныя прыёмы пераўтварэння традыцыйных заданняў (складанне сказаў з "рассыпаных" слоў, складанне тэкстаў па апорных словах і інш.) у канструктыўна накіраваныя.
1Архитектура и строительство
2Астрономия, авиация, космонавтика
 
3Безопасность жизнедеятельности
4Биология
 
5Военная кафедра, гражданская оборона
 
6География, экономическая география
7Геология и геодезия
8Государственное регулирование и налоги
 
9Естествознание
 
10Журналистика
 
11Законодательство и право
12Адвокатура
13Административное право
14Арбитражное процессуальное право
15Банковское право
16Государство и право
17Гражданское право и процесс
18Жилищное право
19Законодательство зарубежных стран
20Земельное право
21Конституционное право
22Конституционное право зарубежных стран
23Международное право
24Муниципальное право
25Налоговое право
26Римское право
27Семейное право
28Таможенное право
29Трудовое право
30Уголовное право и процесс
31Финансовое право
32Хозяйственное право
33Экологическое право
34Юриспруденция
 
35Иностранные языки
36Информатика, информационные технологии
37Базы данных
38Компьютерные сети
39Программирование
40Искусство и культура
41Краеведение
42Культурология
43Музыка
44История
45Биографии
46Историческая личность
47Литература
 
48Маркетинг и реклама
49Математика
50Медицина и здоровье
51Менеджмент
52Антикризисное управление
53Делопроизводство и документооборот
54Логистика
 
55Педагогика
56Политология
57Правоохранительные органы
58Криминалистика и криминология
59Прочее
60Психология
61Юридическая психология
 
62Радиоэлектроника
63Религия
 
64Сельское хозяйство и землепользование
65Социология
66Страхование
 
67Технологии
68Материаловедение
69Машиностроение
70Металлургия
71Транспорт
72Туризм
 
73Физика
74Физкультура и спорт
75Философия
 
76Химия
 
77Экология, охрана природы
78Экономика и финансы
79Анализ хозяйственной деятельности
80Банковское дело и кредитование
81Биржевое дело
82Бухгалтерский учет и аудит
83История экономических учений
84Международные отношения
85Предпринимательство, бизнес, микроэкономика
86Финансы
87Ценные бумаги и фондовый рынок
88Экономика предприятия
89Экономико-математическое моделирование
90Экономическая теория

 Анекдоты - это почти как рефераты, только короткие и смешные Следующий
Екатерина Великая считала, что в Англию можно доехать посуху, а в Крым - только морем.
И в чем-то она была права!
Anekdot.ru

Узнайте стоимость курсовой, диплома, реферата на заказ.

Обратите внимание, диплом по педагогике "Выпрацоўка канструктыўных уменняў малодшых школьнікаў пры вывучэнні сінтаксісу", также как и все другие рефераты, курсовые, дипломные и другие работы вы можете скачать бесплатно.

Смотрите также:


Банк рефератов - РефератБанк.ру
© РефератБанк, 2002 - 2016
Рейтинг@Mail.ru